Tham vấn người lao động ISO 45001 (điều 5.4) là việc tổ chức hỏi ý kiến người lao động trước khi ra quyết định về an toàn, sức khỏe nghề nghiệp; sự tham gia là việc người lao động được cùng ra quyết định. Điều 5.4 của ISO 45001:2018 quy định cả hai, với trọng tâm là người lao động không giữ vị trí quản lý. Đây là một trong những điểm khác biệt rõ nhất so với OHSAS 18001, và là nội dung đánh giá viên kiểm tra trực tiếp bằng phỏng vấn tại hiện trường.
Tóm tắt
- Tham vấn (điều 3.4) là hỏi ý kiến trước khi quyết định; tham gia (điều 3.5) là cùng tham gia ra quyết định.
- Điều 5.4 yêu cầu cơ chế, thời gian, đào tạo và nguồn lực cho tham vấn và tham gia.
- Tổ chức phải xác định và loại bỏ trở ngại, rào cản đối với sự tham gia.
- Tiêu chuẩn liệt kê cụ thể nội dung cần tham vấn và nội dung cần sự tham gia.
- Đánh giá viên xác minh qua phỏng vấn người lao động ở nhiều vị trí, nhiều ca.
Tham vấn và tham gia khác nhau thế nào
ISO 45001 định nghĩa hai khái niệm riêng. Tham vấn là tìm hiểu quan điểm trước khi đưa ra quyết định. Tham gia là sự góp mặt vào quá trình ra quyết định. Như vậy, tham vấn chưa đủ khi tiêu chuẩn yêu cầu sự tham gia: người lao động không chỉ được hỏi ý kiến mà còn được cùng xác định giải pháp.
Điều 5.4 yêu cầu tổ chức thiết lập, thực hiện và duy trì quá trình tham vấn và tham gia của người lao động ở mọi cấp và chức năng phù hợp, và của đại diện người lao động nếu có. Tổ chức cần cung cấp cơ chế, thời gian, đào tạo và nguồn lực; bảo đảm người lao động tiếp cận kịp thời thông tin rõ ràng, dễ hiểu; xác định và loại bỏ các trở ngại.
Nội dung cần tham vấn và cần sự tham gia
Tiêu chuẩn nhấn mạnh người lao động không giữ vị trí quản lý và liệt kê hai nhóm nội dung. Bảng dưới tóm tắt theo điều 5.4 d) và 5.4 e).
| Nhấn mạnh tham vấn (5.4 d) | Nhấn mạnh tham gia (5.4 e) |
|---|---|
| Xác định nhu cầu, mong đợi của các bên quan tâm | Xác định cơ chế tham vấn và tham gia |
| Thiết lập chính sách an toàn, sức khỏe nghề nghiệp | Nhận diện mối nguy, đánh giá rủi ro và cơ hội |
| Phân công vai trò, trách nhiệm, quyền hạn | Xác định hành động loại bỏ mối nguy, giảm rủi ro |
| Cách đáp ứng yêu cầu pháp luật và yêu cầu khác | Xác định yêu cầu năng lực, nhu cầu đào tạo, đánh giá đào tạo |
| Thiết lập mục tiêu và hoạch định đạt mục tiêu | Xác định nội dung cần trao đổi thông tin và cách thức |
| Kiểm soát áp dụng cho thuê ngoài, mua sắm, nhà thầu | Xác định biện pháp kiểm soát và việc thực hiện hiệu lực |
| Nội dung cần theo dõi, đo lường, đánh giá | Điều tra sự cố, sự không phù hợp và xác định hành động khắc phục |
| Hoạch định chương trình đánh giá | |
| Bảo đảm cải tiến liên tục |
Hai hoạt động ở cột phải gắn chặt với nhận diện mối nguy và điều tra sự cố. Cách tổ chức nhận diện mối nguy có sự tham gia của người lao động được phân tích trong bài nhận diện mối nguy theo ISO 45001.
Trở ngại và rào cản cần loại bỏ
Ghi chú của điều 5.4 nêu ví dụ về trở ngại: không phản hồi ý kiến hoặc đề xuất của người lao động, rào cản ngôn ngữ hoặc khả năng đọc viết, sự trù dập hoặc đe dọa trù dập, chính sách hay thực tiễn làm người lao động không muốn tham gia. Điều 5.1 bổ sung yêu cầu lãnh đạo bảo vệ người lao động khỏi bị trù dập khi báo cáo sự cố, mối nguy, rủi ro và cơ hội.
Trong thực tế Việt Nam, rào cản thường gặp là người lao động thời vụ hoặc làm việc qua nhà thầu không được đưa vào cơ chế tham vấn, thông tin chỉ phổ biến bằng văn bản dài, và ca đêm không có kênh báo cáo tương đương ca ngày.
Tiêu chuẩn yêu cầu cung cấp thời gian cho tham vấn và tham gia. Nếu người lao động phải tham gia họp an toàn ngoài giờ làm việc mà không được tính công, đó có thể là một trở ngại theo điều 5.4.
Đánh giá viên kiểm tra điều 5.4 như thế nào
Điều 5.4 khó chứng minh bằng hồ sơ đơn thuần. Đánh giá viên thường kết hợp ba nguồn bằng chứng:
- Phỏng vấn: chọn người lao động ở nhiều vị trí, nhiều ca, kể cả lao động của nhà thầu. Câu hỏi thường gặp: anh chị báo cáo mối nguy bằng cách nào, gần đây có báo cáo gì, kết quả ra sao, anh chị có được hỏi ý kiến khi thay đổi quy trình không.
- Hồ sơ: biên bản họp có ý kiến của người lao động, kết quả xử lý ý kiến, danh sách thành viên nhận diện mối nguy và điều tra sự cố.
- Quan sát: kênh báo cáo có thực sự tiếp cận được tại hiện trường không, thông tin an toàn có được trình bày dễ hiểu không.
Mâu thuẫn giữa hồ sơ và câu trả lời của người lao động là dấu hiệu quan trọng. Ví dụ hồ sơ ghi có họp tham vấn hằng tháng, nhưng người lao động không biết đến cuộc họp nào.
Điểm không phù hợp thường gặp
- Chỉ tham vấn tổ trưởng, quản đốc; người lao động không giữ vị trí quản lý không được hỏi ý kiến.
- Nhận diện mối nguy do bộ phận an toàn tự làm, không có sự tham gia của người trực tiếp làm việc.
- Ý kiến của người lao động được ghi nhận nhưng không có phản hồi hoặc kết quả xử lý.
- Điều tra sự cố không có người lao động liên quan tham gia xác định nguyên nhân.
- Lao động nhà thầu và lao động thời vụ không biết kênh báo cáo mối nguy.
- Thông tin an toàn chỉ có dạng văn bản dài, không phù hợp với người lao động tại hiện trường.
Ví dụ minh hoạ
Ví dụ minh hoạ: một nhà máy chế biến gỗ có hồ sơ họp an toàn hằng tháng với chữ ký của các tổ trưởng. Khi đánh giá, đánh giá viên phỏng vấn sáu công nhân vận hành máy cưa ở hai ca. Bốn người không biết cách báo cáo tình huống suýt xảy ra; hai người cho biết đã phản ánh về bụi gỗ nhưng chưa nhận được phản hồi. Đánh giá viên ghi nhận sự không phù hợp với điều 5.4 vì người lao động không giữ vị trí quản lý chưa được tham vấn và ý kiến chưa được xử lý. Nhà máy cần phân tích nguyên nhân và xác định hành động khắc phục phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có công đoàn thì có đáp ứng điều 5.4 không?
Công đoàn có thể là đại diện người lao động trong cơ chế tham vấn. Tuy vậy, điều 5.4 vẫn yêu cầu người lao động không giữ vị trí quản lý được tham vấn và tham gia ở mọi cấp, chức năng phù hợp. Đánh giá viên vẫn phỏng vấn người lao động trực tiếp.
Lao động của nhà thầu có thuộc diện tham vấn không?
Theo ISO 45001, người lao động là người thực hiện công việc hoặc hoạt động liên quan đến công việc dưới sự kiểm soát của tổ chức. Lao động nhà thầu làm việc trong phạm vi cần được xem xét trong cơ chế tham vấn và trao đổi thông tin ở mức phù hợp.
Doanh nghiệp nhỏ có cần cơ chế tham vấn chính thức không?
Tiêu chuẩn không quy định hình thức. Doanh nghiệp nhỏ có thể dùng họp đầu ca hoặc trao đổi trực tiếp, miễn là có bằng chứng ý kiến được thu thập, xem xét và phản hồi.
Tìm hiểu thêm: ISO 45001 là gì, lợi ích của ISO 45001, quy trình chứng nhận ISO 45001. Khi hệ thống đã vận hành, doanh nghiệp có thể đăng ký đánh giá ISO 45001 với DAS. DAS không tư vấn xây dựng hệ thống mà DAS đánh giá.
Nguồn tham khảo
- ISO 45001:2018: điều 3.4, 3.5, 5.1 và 5.4 về tham vấn và sự tham gia của người lao động.
- Tài liệu IAF: IAF MD 22 về chứng nhận hệ thống quản lý an toàn, sức khỏe nghề nghiệp.
- Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13: quyền và nghĩa vụ của người lao động về an toàn, vệ sinh lao động.
Bài viết cung cấp thông tin chung về yêu cầu tiêu chuẩn. Là tổ chức chứng nhận, DAS không tư vấn xây dựng hệ thống cho doanh nghiệp mà DAS đánh giá.
Biên soạn và rà soát
Chuyên gia đánh giá DAS Việt Nam Bài viết do đội ngũ chuyên gia đánh giá trưởng của DAS Việt Nam biên soạn và rà soát, dựa trên kinh nghiệm đánh giá chứng nhận thực tế tại doanh nghiệp.