Nhận diện mối nguy ISO 45001 là nền tảng của toàn bộ hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp. Điều 6.1.2 của ISO 45001:2018 yêu cầu tổ chức thiết lập quá trình nhận diện mối nguy liên tục và chủ động, đánh giá rủi ro và cơ hội, sau đó kiểm soát theo thứ bậc biện pháp ở điều 8.1.2. Người lao động không giữ vị trí quản lý phải được tham gia quá trình này (điều 5.4).
Tóm tắt
- Nhận diện mối nguy phải liên tục và chủ động (6.1.2.1), không chỉ làm một lần khi xây dựng hệ thống.
- Đánh giá cả rủi ro OH&S và rủi ro khác đối với hệ thống (6.1.2.2), cả cơ hội (6.1.2.3).
- Người lao động tham gia nhận diện mối nguy và đánh giá rủi ro (5.4).
- Biện pháp kiểm soát chọn theo thứ bậc: loại bỏ, thay thế, kỹ thuật, hành chính, phương tiện bảo vệ cá nhân (8.1.2).
Mối nguy, rủi ro và cơ hội
Mối nguy là nguồn có khả năng gây chấn thương hoặc bệnh tật: máy có bộ phận chuyển động, hóa chất, điện, làm việc trên cao, tiếng ồn, áp lực công việc. Rủi ro OH&S là sự kết hợp giữa khả năng xảy ra sự kiện nguy hiểm hoặc phơi nhiễm liên quan đến công việc và mức độ nghiêm trọng của chấn thương, bệnh tật có thể gây ra. Cơ hội OH&S là tình huống có thể cải thiện kết quả an toàn, ví dụ điều chỉnh công việc phù hợp với người lao động, loại bỏ mối nguy khi thay thiết bị.
Các nguồn mối nguy cần xem xét (6.1.2.1)
| Yếu tố | Ví dụ |
|---|---|
| Cách tổ chức công việc, yếu tố xã hội, văn hóa | Khối lượng công việc, giờ làm, ca đêm, quấy rối, bắt nạt, phong cách lãnh đạo |
| Hoạt động thường xuyên và không thường xuyên | Vận hành máy, bảo trì, vệ sinh bồn chứa, sửa chữa đột xuất |
| Hạ tầng, thiết bị, vật liệu, điều kiện vật lý | Máy có bộ phận chuyển động, hóa chất, điện, nhiệt, sàn trơn |
| Yếu tố con người, cách thực hiện công việc | Thao tác lặp lại, tư thế làm việc, mang vác |
| Sự cố trong quá khứ | Tai nạn, sự cố suýt xảy ra trong và ngoài tổ chức, kể cả tình huống khẩn cấp |
| Tình huống khẩn cấp tiềm ẩn | Cháy nổ, rò rỉ khí, sập đổ |
| Người bị ảnh hưởng | Người lao động, nhà thầu, khách, người ở khu vực lân cận, người làm việc tại địa điểm không do tổ chức kiểm soát |
| Thay đổi và kiến thức mới | Thiết bị, quy trình, vật liệu mới; thông tin mới về mối nguy |
Hai nhóm thường bị bỏ sót là yếu tố tâm lý xã hội (áp lực, giờ làm kéo dài) và người làm việc ngoài cơ sở (lái xe giao hàng, kỹ thuật viên lắp đặt tại nhà khách hàng). Cả hai đều nằm trong yêu cầu của 6.1.2.1.
Đánh giá rủi ro và cơ hội
Điều 6.1.2.2 yêu cầu đánh giá rủi ro từ các mối nguy đã nhận diện, có xét đến hiệu lực của biện pháp kiểm soát hiện có, và đánh giá các rủi ro khác liên quan đến việc thiết lập, vận hành hệ thống. Tiêu chuẩn không bắt buộc phương pháp cụ thể. Ma trận khả năng và mức độ nghiêm trọng là cách phổ biến, nhưng phương pháp phải được xác định về phạm vi, bản chất và thời điểm để bảo đảm tính chủ động, không chỉ phản ứng sau sự cố.
Điều 6.1.2.3 yêu cầu đánh giá cơ hội cải thiện kết quả OH&S. Thực tế, cơ hội thường bị bỏ trống. Một cách làm đơn giản là với mỗi thay đổi lớn (mua máy, cải tạo nhà xưởng), ghi nhận cơ hội loại bỏ mối nguy ngay từ khâu thiết kế.
Từ đánh giá đến kiểm soát
Kết quả đánh giá phải dẫn đến hành động (6.1.4) và biện pháp kiểm soát theo thứ bậc ở 8.1.2: loại bỏ mối nguy, thay thế, biện pháp kỹ thuật và tổ chức lại công việc, biện pháp hành chính kể cả đào tạo, cuối cùng là phương tiện bảo vệ cá nhân. Khi có thay đổi, quản lý thay đổi (8.1.3) yêu cầu nhận diện mối nguy mới trước khi triển khai. Mối nguy từ nhà thầu và thuê ngoài được kiểm soát qua 8.1.4.
Sự tham gia của người lao động (5.4)
Điều 5.4 yêu cầu người lao động không giữ vị trí quản lý được tham gia nhận diện mối nguy, đánh giá rủi ro và cơ hội, xác định hành động kiểm soát. Người trực tiếp làm việc thường phát hiện mối nguy mà bộ phận an toàn không thấy, như thao tác tắt khi máy kẹt, lối đi tắt qua khu xe nâng. Tổ chức phải bố trí thời gian, đào tạo và loại bỏ rào cản để việc tham gia là thực chất.
Đánh giá viên kiểm tra gì?
- Đọc phương pháp nhận diện mối nguy và đánh giá rủi ro, kiểm tra có bao quát đủ các yếu tố của 6.1.2.1.
- Đi hiện trường, quan sát công việc thực tế và đối chiếu với bảng đánh giá rủi ro của vị trí đó.
- Phỏng vấn công nhân: họ có biết mối nguy chính, có từng góp ý, ý kiến có được phản hồi không.
- Lấy một tai nạn hoặc sự cố suýt xảy ra gần đây, kiểm tra bảng đánh giá rủi ro có được cập nhật sau sự cố.
- Lấy một thay đổi gần đây (máy mới, hóa chất mới), kiểm tra mối nguy được nhận diện trước khi đưa vào sử dụng.
Điểm không phù hợp thường gặp: bảng đánh giá rủi ro không đổi trong nhiều năm dù đã có dây chuyền mới; không có công việc không thường xuyên như bảo trì, vệ sinh; mức rủi ro sau kiểm soát giảm mạnh nhưng biện pháp chỉ là phương tiện bảo vệ cá nhân; không có bằng chứng người lao động tham gia.
Liên hệ với pháp luật Việt Nam
Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13 yêu cầu người sử dụng lao động đánh giá, kiểm soát yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại tại nơi làm việc, huấn luyện an toàn, quan trắc môi trường lao động, kiểm định thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt. Các nghĩa vụ này nên được liên kết với kết quả nhận diện mối nguy: thiết bị có yêu cầu kiểm định là mối nguy cần kiểm soát; kết quả quan trắc vượt ngưỡng là dữ liệu đầu vào để đánh giá lại rủi ro.
Ví dụ minh hoạ
Ví dụ minh hoạ: một kho lạnh 60 người ban đầu chỉ nhận diện mối nguy xe nâng và trơn trượt. Sau khi tổ chức buổi rà soát có đại diện công nhân, kho bổ sung: nguy cơ bị kẹt trong buồng lạnh (thiết bị mở cửa từ bên trong, chuông báo), làm việc ca đêm một mình, rò rỉ môi chất lạnh khi bảo trì và căng thẳng nhiệt khi ra vào buồng lạnh liên tục. Các mối nguy mới được đưa vào kế hoạch kiểm soát và đào tạo.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc dùng ma trận 5×5 không?
Không. ISO 45001 không quy định phương pháp. Ma trận 3×3, 5×5 hoặc phương pháp định tính đều được chấp nhận nếu tiêu chí rõ ràng và áp dụng nhất quán.
Khi nào phải cập nhật đánh giá rủi ro?
Khi có thay đổi về công việc, thiết bị, vật liệu, sau tai nạn hoặc sự cố suýt xảy ra, khi có thông tin mới về mối nguy hay yêu cầu pháp luật mới. Nhiều tổ chức rà soát thêm định kỳ hằng năm.
Nhà thầu có phải nằm trong đánh giá rủi ro không?
Có. Mối nguy do nhà thầu gây ra cho người lao động của tổ chức, và ngược lại, đều phải được nhận diện. Điều 8.1.4 yêu cầu phối hợp kiểm soát với nhà thầu.
Tìm hiểu thêm: ISO 45001 là gì, hoặc chi phí chứng nhận ISO 45001 theo mức độ mối nguy của hoạt động.
Nguồn tham khảo
- ISO 45001:2018: yêu cầu về nhận diện mối nguy, đánh giá rủi ro và thứ bậc kiểm soát.
- ISO 31000:2018: hướng dẫn chung về quản lý rủi ro, tham khảo khi xây dựng phương pháp đánh giá.
- ISO/TC 283: tiến độ sửa đổi ISO 45001, dự kiến ban hành năm 2027.
- Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13: nghĩa vụ về kiểm soát yếu tố nguy hiểm, có hại tại nơi làm việc.
Bài viết cung cấp thông tin chung về yêu cầu tiêu chuẩn. Là tổ chức chứng nhận, DAS không tư vấn xây dựng hệ thống cho doanh nghiệp mà DAS đánh giá.
Biên soạn và rà soát
Chuyên gia đánh giá DAS Việt Nam Bài viết do đội ngũ chuyên gia đánh giá trưởng của DAS Việt Nam biên soạn và rà soát, dựa trên kinh nghiệm đánh giá chứng nhận thực tế tại doanh nghiệp.