ISO 45001 và Luật An toàn, vệ sinh lao động có quan hệ bổ trợ: luật quy định nghĩa vụ bắt buộc, còn ISO 45001 là khung quản lý để doanh nghiệp nhận biết, thực hiện và tự đánh giá việc đáp ứng các nghĩa vụ đó. Chứng chỉ ISO 45001 không thay thế nghĩa vụ theo Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13. Ngược lại, một doanh nghiệp vi phạm luật mà hệ thống không tự phát hiện là dấu hiệu hệ thống chưa hiệu lực.
Tóm tắt
- ISO 45001 là tiêu chuẩn tự nguyện; Luật 84/2015/QH13 là nghĩa vụ bắt buộc.
- Điều 6.1.3 yêu cầu xác định yêu cầu pháp luật; điều 9.1.2 yêu cầu đánh giá sự tuân thủ.
- Các nghĩa vụ thường được đối chiếu: huấn luyện, khám sức khỏe, quan trắc môi trường lao động, kiểm định thiết bị, khai báo và điều tra tai nạn.
- Đánh giá viên không thay thanh tra lao động, nhưng kiểm tra hệ thống có nhận biết và xử lý được thiếu sót hay không.
- Yêu cầu của tiêu chuẩn và yêu cầu của luật thường bổ sung cho nhau, không trùng hoàn toàn.
Quan hệ giữa tiêu chuẩn và luật
Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13 có hiệu lực từ 01/7/2016, quy định quyền, nghĩa vụ của người sử dụng lao động, người lao động và cơ quan nhà nước. Luật trả lời câu hỏi “phải làm gì”. ISO 45001:2018 trả lời câu hỏi “quản lý như thế nào để làm được và duy trì”: nhận diện mối nguy, đánh giá rủi ro, kiểm soát vận hành, theo dõi, cải tiến.
Trong ISO 45001, yêu cầu pháp luật đi xuyên suốt hệ thống. Cam kết đáp ứng yêu cầu pháp luật nằm trong chính sách (điều 5.2). Điều 6.1.3 yêu cầu xác định và tiếp cận các yêu cầu pháp luật cập nhật áp dụng cho mối nguy, rủi ro và hệ thống, xác định cách áp dụng và trao đổi thông tin. Điều 9.1.2 yêu cầu đánh giá định kỳ việc đáp ứng, có kết luận và hành động khi cần.
Các nghĩa vụ thường được đối chiếu khi đánh giá
Bảng dưới liệt kê nhóm nghĩa vụ chính theo Luật 84/2015/QH13 và yêu cầu tương ứng của ISO 45001 mà đánh giá viên thường dùng để đối chiếu. Danh sách không đầy đủ; mỗi doanh nghiệp có nghĩa vụ riêng tùy ngành nghề.
| Nghĩa vụ theo luật | Yêu cầu ISO 45001 liên quan | Bằng chứng thường được xem xét |
|---|---|---|
| Huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động | 7.2 Năng lực, 7.3 Nhận thức | Kế hoạch, hồ sơ huấn luyện theo nhóm đối tượng, thời hạn huấn luyện lại |
| Khám sức khỏe định kỳ, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp | 6.1.3, 9.1.1 | Kế hoạch khám, kết quả, theo dõi người lao động làm nghề nặng nhọc, độc hại |
| Quan trắc môi trường lao động | 6.1.2, 9.1.1 | Kết quả quan trắc, so sánh với giới hạn, hành động khi vượt |
| Kiểm định máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt | 8.1, 9.1.1 | Danh mục thiết bị, giấy kiểm định còn hạn, kiểm soát khi hết hạn |
| Khai báo, điều tra, thống kê tai nạn lao động | 10.2 | Hồ sơ sự cố, khai báo, điều tra, hành động khắc phục |
| Trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân | 8.1.2 | Tiêu chuẩn cấp phát theo vị trí, quan sát việc sử dụng |
| Kế hoạch ứng cứu khẩn cấp | 8.2 | Kế hoạch, diễn tập, đánh giá sau diễn tập |
Bài viết chỉ nêu nhóm nghĩa vụ ở mức luật. Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành (nghị định, thông tư) để xác định chi tiết như đối tượng, tần suất và nội dung của từng nghĩa vụ.
Những gì ISO 45001 yêu cầu ngoài luật
Một số yêu cầu của ISO 45001 không có hình thức tương đương trực tiếp trong luật, hoặc yêu cầu sâu hơn về cách quản lý:
- Thứ bậc biện pháp kiểm soát (điều 8.1.2): ưu tiên loại bỏ, thay thế, kiểm soát kỹ thuật trước biện pháp hành chính và phương tiện bảo vệ cá nhân.
- Quản lý thay đổi (điều 8.1.3): đánh giá tác động đến an toàn trước khi thay đổi quy trình, thiết bị, tổ chức.
- Tham vấn và tham gia của người lao động không giữ vị trí quản lý (điều 5.4): chi tiết trong bài tham vấn người lao động ISO 45001.
- Tình huống suýt xảy ra: ISO 45001 coi sự cố gồm cả trường hợp không gây thương tích, nên cần được báo cáo và điều tra, không chỉ tai nạn phải khai báo theo luật.
- Đánh giá nội bộ và xem xét của lãnh đạo (điều 9.2, 9.3): cơ chế tự kiểm tra và ra quyết định định kỳ.
Đánh giá viên kiểm tra tuân thủ pháp luật như thế nào
Tổ chức chứng nhận không thanh tra pháp luật và không kết luận doanh nghiệp “đạt chuẩn pháp luật”. Đánh giá viên xác minh hệ thống có khả năng bảo đảm đáp ứng yêu cầu pháp luật:
- Danh mục yêu cầu pháp luật có bao phủ các mối nguy chính đã nhận diện không, có được cập nhật khi văn bản thay đổi không.
- Đánh giá sự tuân thủ có kết luận cụ thể cho từng yêu cầu, có bằng chứng kèm theo.
- Lấy mẫu kiểm tra: giấy kiểm định của một số thiết bị, hồ sơ huấn luyện của một số người được phỏng vấn, kết quả quan trắc gần nhất.
- Khi phát hiện thiếu sót, tổ chức đã tự nhận biết và có hành động hay chưa.
Một vi phạm pháp luật mà hệ thống đã phát hiện và đang xử lý khác với một vi phạm mà hệ thống không biết. Trường hợp sau thường dẫn đến sự không phù hợp với điều 9.1.2 hoặc 6.1.3.
Điểm không phù hợp thường gặp
- Danh mục văn bản pháp luật còn các văn bản đã hết hiệu lực, thiếu văn bản mới.
- Đánh giá sự tuân thủ chỉ liệt kê văn bản, không có kết luận đáp ứng hay chưa.
- Thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt hết hạn kiểm định nhưng vẫn vận hành, không có kiểm soát.
- Người lao động mới vào làm việc chưa được huấn luyện trước khi bố trí công việc có mối nguy.
- Kết quả quan trắc vượt giới hạn nhưng không có hành động hoặc không đưa vào đánh giá rủi ro.
Ví dụ minh hoạ
Ví dụ minh hoạ: một nhà máy bao bì có ba nồi hơi và năm xe nâng. Khi đánh giá giai đoạn 2, đánh giá viên lấy mẫu giấy kiểm định và thấy một xe nâng hết hạn kiểm định hai tháng nhưng vẫn được sử dụng. Đánh giá sự tuân thủ gần nhất của nhà máy ghi “đáp ứng” cho nhóm yêu cầu kiểm định. Đánh giá viên ghi nhận sự không phù hợp vì hệ thống không phát hiện được thiếu sót. Nhà máy cần xác định nguyên nhân và hành động khắc phục để đánh giá viên xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Có chứng chỉ ISO 45001 thì có được miễn thanh tra lao động không?
Không. Chứng chỉ là kết quả đánh giá tự nguyện của bên thứ ba, không thay thế thanh tra, kiểm tra của cơ quan nhà nước và không miễn bất kỳ nghĩa vụ pháp luật nào.
Đánh giá viên phát hiện vi phạm pháp luật thì sao?
Đánh giá viên xem xét việc vi phạm có được hệ thống nhận biết và xử lý hay không. Nếu không, thường ghi nhận sự không phù hợp. Vi phạm nghiêm trọng, chưa được kiểm soát có thể ảnh hưởng đến quyết định cấp hoặc duy trì chứng chỉ.
Doanh nghiệp có ISO 14001 có dùng chung danh mục pháp luật được không?
Có thể dùng chung cách quản lý, nhưng danh mục phải bao phủ yêu cầu về an toàn, vệ sinh lao động. Khi hệ thống tích hợp, có thể đánh giá cùng lúc theo IAF MD 11. Xem thêm bài hệ thống quản lý tích hợp.
Tìm hiểu thêm: nhận diện mối nguy và đánh giá rủi ro, quy trình chứng nhận ISO 45001, hoặc ước tính ngày công ISO 45001. Là tổ chức chứng nhận, DAS không tư vấn xây dựng hệ thống mà DAS đánh giá.
Nguồn tham khảo
- Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13: nghĩa vụ của người sử dụng lao động và người lao động.
- ISO 45001:2018: điều 5.2, 6.1.3, 8.1.2, 9.1.2 về yêu cầu pháp luật và kiểm soát.
- Tài liệu IAF: IAF MD 11 về đánh giá tích hợp, IAF MD 22 về chứng nhận hệ thống quản lý an toàn, sức khỏe nghề nghiệp.
Bài viết cung cấp thông tin chung về yêu cầu tiêu chuẩn. Là tổ chức chứng nhận, DAS không tư vấn xây dựng hệ thống cho doanh nghiệp mà DAS đánh giá.
Biên soạn và rà soát
Chuyên gia đánh giá DAS Việt Nam Bài viết do đội ngũ chuyên gia đánh giá trưởng của DAS Việt Nam biên soạn và rà soát, dựa trên kinh nghiệm đánh giá chứng nhận thực tế tại doanh nghiệp.